Νέα σημαντική έκδοση του Φ.Ι.ΛΟ.Σ. ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ ΤΟΥ ΑΙΤΩΛΟΥ

 

Επιστολές. Κριτική έκδοση

Επιμέλεια: Ι.Ε. Στεφανής – Νίκη Παπατριανταφύλλου-Θεοδωρίδη

Εκδόσεις Κ. & Μ. Σταμούλη

Θεσσαλονίκη – Τρίκαλα 2026, σελ. 561

 

Μια νέα σημαντική έκδοση παραδίδεται στο επιστημονικό κοινό και σε κάθε φιλομαθή, αλλά κατ’ εξοχήν στους Αγραφιώτες. Πρόκειται  για την Κριτική έκδοση των «Επιστολών» του μεγάλου προδρόμου διδασκάλου του Γένους Ευγενίου Γιαννούλη του Αιτωλού (1590/1600-1682), οι οποίες είχαν πρωτοεκδοθεί το 1992 από το Τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκηςκαι με την μεταγραφή και επιμέλεια των καθηγητών του Τμήματος Ιωάννη Ε. Στεφανή και Νίκης Παπατριανταφύλλου-Θεοδωρίδη.

Επειδή τα αντίτυπα της σημαντικής αυτής εκδόσεως είχαν εξαντληθεί προ πολλών ετών, το Δ.Σ. του Φιλολογικού, Ιστορικού, Λογοτεχνικού Συνδέσμου (Φ.Ι.ΛΟ.Σ.) Τρικάλων, σε συνεννόηση και συνεργασία με τη Διοίκηση του Τμήματος Φιλολογίας και τους επιμελητές της πρώτης εκδόσεως, προέβη στην φωτομηχανική επανέκδοση του βιβλίου. Στη νέα έκδοση, τη δαπάνη  και διακίνηση της οποίας ανέλαβε ο Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη (Θεσσαλονίκη), προστέθηκαν Πρόλογοι του Δ.Σ. του Φ.Ι.ΛΟ.Σ. και του Τρικαλινού καθηγητή του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ. κ. Λάμπρου Βαρελά, καθώς και μια νέα άγνωστη επιστολή που είχε απευθύνει στον Ευγένιο Γιαννούλη ο Αθηναίος διδάσκαλός του Θεόφιλος Κορυδαλλεύς το 1643 και την οποία δημοσίευσαν το 2024 οι Χαρ. Καρανάσιος και π. Συμεών Νεζερίτης. Το βιβλίο έχει ενταχθεί στη σειρά του Συνδέσμου: ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ, με αρ. 28.

Όπως σημειώνει στον Πρόλογό του το Δ.Σ. του Φ.Ι.ΛΟ.Σ. Τρικάλων «Η έκδοση των Επιστολών του προδρόμου διδασκάλου του Γένους  Ευγενίου Γιαννούλη του Αιτωλού από τους καθηγητές του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ιωάννη Στεφανή και Νίκη Παπατριανταφύλλου-Θεοδωρίδη το 1992 αποτέλεσε σταθμό στη μελέτη της ελληνικής παιδείας κατά την μακραίωνη περίοδο της Τουρκοκρατίας. Η βαθιά μόρφωσή του, την οποία απέκτησε κατά την μαθητεία σε ονομαστές σχολές της εποχής, μεταξύ των οποίων και αυτή των Τρικάλων, κοντά σε σπουδαίους δασκάλους, τον κατέστησε κορυφαία πνευματική μορφή του 17ου αιώνα. Η απόσυρσή του κατά τα τελευταία χρόνια της δράσης του στα απομονωμένα και δυσπρόσιτα Βραγγιανά των Αγράφων (1661-1673 και 1676-1682), όπου ίδρυσε σχολείο που το διηύθυνε ο ίδιος, έδωσε μία πνευματική αίγλη στη δύσβατη αυτή περιοχή, που όμως τότε έσφυζε από ζωή.

Η επαφή του με όλα σχεδόν τα σχολεία του Ελληνισμού και η αλληλογραφία του με πολλούς πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του φανερώνουν άνθρωπο που ενδιαφερόταν για την πορεία και την πνευματική ανάταση του υπόδουλου Γένους αλλά και την μεγάλη εκτίμηση που απολάμβανε από τους συγχρόνους τους λογίους.

Μεταξύ των ανθρώπων με τους οποίους διατηρούσε στενές σχέσεις περιλαμβάνονταν και πολλοί Τρικαλινοί, λόγιοι και μη, καθώς και τα γειτονικά μοναστήρια του Δουσίκου και της Κορώνας, από τις πλούσιες βιβλιοθήκες των οποίων μάλιστα δανειζόταν βιβλία για να τα μελετήσει. Η αλληλογραφία αυτή του Ευγενίου Γιαννούλη με Τρικαλινούς, και ιδιαίτερα με τον ιερέα των Τρικάλων Νικόλαο Μυροκοβίτη, μας επιτρέπουν να τον θεωρήσουμε κατά κάποιον τρόπο «Τρικαλινό» λόγω πνευματικής αλληλεπιδράσεως. Η αλληλογραφία του Γιαννούλη με τους Τρικαλινούς διασώθηκε στον Κώδικα αρ. 167 της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, που έγραψε ο ιερέας των Τρικάλων Νικόλαος Μυροκοβίτης, ο οποίος είχε συγκεντρώσει την αλληλογραφία του Ευγενίου καθώς και άλλων προσώπων. Ο ίδιος για τις επιστολές του Γιαννούλη έγραφε ότι «εἶναι γλυκύτεραι ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον καὶ μὲ ὑψηλὸν νοῦν μελετημέναι καὶ θεάρεστον ἑρμηνείαν καὶ όρθὸν σκοπὸν τῆς ἐκκλησίας διορθωμέναι».  Αλλά και ένας άλλος Τρικαλινός, ο Γεωργάκης Αλεξ. Μπαραράς διέσωσε περισσότερες από 46 επιστολές με τίτλο «Ἐπιστολαὶ τοῦ Εὐγενίου» στον Κώδικα 4739 του Σπ. Λάμπρου γραμμένον το 1712. Δεν πρέπει επίσης να μας διαφεύγει ότι κατά το μεγαλύτερο διάστημα της Τουρκοκρατίας τα Τρίκαλα ήταν το διοικητικό (Σαντζάκι Τρικάλων) και το θρησκευτικό (έδρα του Μητροπολίτη Λαρίσης) κέντρο της Κεντρικής Ελλάδος».

Ο καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Αριστ. Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ο οποίος προλογίζει την νέα έκδοση ως εκπρόσωπος του Τμήματος Φιλολογίας, στον Πρόλογό του, μεταξύ άλλων, σημειώνει: «Το όνομα του Ευγένιου Γιαννούλη του Αιτωλού, οσίου, η μνήμη του οποίου εορτάζεται στις 5 Αυγούστου, είναι συνδεδεμένο κυρίως με τη μέριμνα για την καλλιέργεια της παιδείας στα ορεινά και δυσπρόσιτα χωριά των Αγράφων της περιοχής της Ευρυτανίας. Θεωρείται επίσης, δικαίως, ένας από τους πιο ενδιαφέροντες και παραγωγικότερους επιστολογράφους του 17ου αιώνα, με ευρύ δίκτυο αλληλογράφων από όλες τις κοινωνικές τάξεις και από ποικίλα μέρη του ελληνισμού της εποχής. Μία από αυτές τις περιοχές είναι και τα Τρίκαλα της Θεσσαλίας, τόπο που γνώρισε από κοντά και τον εντυπωσίασε με τον πλούτο των αγροτικών προϊόντων του.

Η παρακάτω μαρτυρία του μαθητή του Αναστάσιου Γόρδιου από τον «Βίο Ευγενίου του Αιτωλού» αποδεικνύει ότι γύρω στα 1623-1624 ο Ευγένιος Γιαννούλης μετέβη στα Τρίκαλα για ενίσχυση των σπουδών του σε σχολείο που είχε ιδρύσει στην πόλη ο μητροπολίτης Λαρίσσης Γρηγόριος. [...] Την πόλη και την περιοχή της φαίνεται ότι την επισκεπτόταν κατά καιρούς, όπως δείχνει η επιστολή του από τα Τρίκαλα στις 10 Απριλίου 1663 προς τον μητροπολίτη Λαρίσης Διονύσιο.

Την αγαπητική ανάμνηση των Τρικάλων τη μνημονεύει ο ίδιος σε επιστολή που έστειλε από τα άγονα Βραγγιανά της Ευρυτανίας, το 1677, προς τον οικονόμο Τρίκκης Ιωάννη, τον ιεροδιάκονο Λαρίσσης Κλήμη και τον χρυσοχόο Ευστάθιο, που ζούσαν στα εύφορα Τρίκαλα: “Η αγάπη σας, αν μεταβή ποτέ και εις άλλον τόπον, ενθυμάμενοι τα καλά οπού έχετε αυτού της πατρίδος σας και γυρίζετε ογλήγορα οπίσω (διατί δεν είναι μόνον τρία καλά, καθώς σημαίνει το Τρίκαλα όνομα, αλλά τα καλά όλα)· αλλά ημείς, αν εβγούμεν αποδώ ολίγον παρέκι, καλύτερα ευρίσκομεν, διατί εδώ εις την Γούβαν των Αγράφων δεν γίνεται μήτε απίδι μήτε σταφύλι, σύκα δε και πεπόνι και άλλα μυθική μακαρία (καθώς λέγεται)· καθώς έχουσιν οι άνθρωποι το πέπερι και τα άλλα τα αρώματα, έτσι έχουσιν οι Αγραφιώται τα πωρικά”.

Στον παρόντα τόμο που εξέδωσαν υποδειγματικά οι παλιοί καθηγητές μου Νίκη Παπατριανταφύλλου-Θεοδωρίδη και Ιωάννης Στεφανής περιλαμβάνονται 32 τουλάχιστον επιστολές σταλμένες από τον Ευγένιο σε πρόσωπα που διέμεναν στα Τρίκαλα,  ενώ μία επιστολή του Ευγένιου γράφτηκε και στάλθηκε από τα Τρίκαλα (αρ. 37).

Όλα τα παραπάνω αποδεικνύουν ότι το συγκεκριμένο βιβλίο άξιζε να συμπεριληφθεί στις εκδόσεις του ΦΙ.ΛΟ.Σ. Τρικάλων και για την αναμφισβήτητη αξία του αυτή καθαυτή, αλλά και επειδή παρέχει πολύτιμα στοιχεία για την ανθρωπογεωγραφία των Τρικάλων και για την εκπαίδευση στην περιοχή κατά τον 17ο αιώνα».

Ειδικότερα τα περιεχόμενα του βιβλίου έχουν ως εξής: 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τοῦ Φ.Ι.ΛΟ.Σ. Τρικάλων  (σελ. 3-4).

ΠΡΟΛΟΓΟΣ τοῦ κ. Λάμπρου Βαρελᾶ, καθηγητῆ Νεοελληνικῆς Φιλολογίας

τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς  τοῦ Α.Π.Θ. (σελ. 5-6).

ΠΡΟΛΟΓΟΣ (των Επιμελητών) (σελ. 7-9). ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ (σελ. 11-13).

ΕΙΣΑΓΩΓΗ (σελ. 15-69). Αυτή υποδιαιρείται ως εξής: Ι. Ὁ Εὐγένιος ὡς ἐπιστολογράφος (σελ. 15-18). ΙΙ. Παραλῆπτες τῶν ἐπιστολῶν τοῦ Εὐγενίου (σδελ. 18-28). ΙΙΙ. Ἡ παράδοση τῶν ἐπιστολῶν (σελ. 29-48). IV. Ἡ σχέση τῶν χειρογράφων (σελ. 48-66).  V. Ἐκδόσεις (σελ. 66-67). VI. Ἡ ἔκδοσή μας (σελ. 67-69).

ΟΙ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ (σελ. 71-476).

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Ἐπιστολὲς διαφόρων πρὸς τὸν Εὐγένιο (σελ. 477-523).

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ (Προσώπων) (σελ. 525-544). ΑΡΧΕΣ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΕΥΓΕΝΙΟΥ (σελ. 545-551). ΑΡΧΕΣ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ (σελ. 552). ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ (σελ. 553-555). ΦΩΤΟΤΥΠΙΕΣ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ (σελ. 556-559). ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2. Μία ἄγνωστη ἐπιστολὴ τοῦ Θεοφίλου Κορυδαλλέως πρὸς τὸν Εὐγένιο Γιαννούλη τὸν Αἰτωλὸ (ἔτ. 1643) (σελ. 560-561).