ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ ΘΕΟΔΟΣΗΣ Π. ΤΑΣΙΟΣ Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

 Ηράκλειο 2025, σσ. 447. Σχ. 26×20.

 

Ο αειθαλής καθηγητής Θεοδόσης Π. Τάσιος είναι γνωστός και καταξιωμένος όχι μόνο στο Πανελλήνιο αλλά και διεθνώς  για το υψηλού επιπέδου έργο του, αλλά και ως δασκάλου στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και ως πνευματικού ανθρώπου γενικότερα. Συχνά παρεμβαίνει στα δημόσια πράγματα και εκφέρει με παρρησία τη γνώμη του, γραπτώς και προφορικώς. Γεννήθηκε το 1930 στην Καστοριά, όπου υπηρετούσε ο πατέρας του, αλλά η καταγωγή του είναι από την Καλαμπάκα.  

Έχω την τύχη να με τιμά με την φιλία του και να μου χαρίζει τα βιβλία του. Προσφάτως έγινα αποδέκτης του νέου περισπούδαστου συγγράμματός του, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία», αποτελείται δε από 447 σελίδες μεγάλου σχήματος (26×20) και έχει εκδοθεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το 2025. Το έργο αυτό είναι καρπός δεκαετούς, έρευνας, μελέτης και σχεδιασμού.

Στον Πρόλογό του ο κ. Τάσιος επισημαίνει ότι πλέον έχει ακυρωθεί «η παλαιότερη ανιστόρητη άποψη πως τάχα οι Αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν να επιδείξουν σπουδαία επιτεύγματα στην Τεχνολογία, ενώ συμβαίνει το αντίθετο, ήτοι  η Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, από τη Μυκηναϊκή έως και την Ελληνιστική Εποχή, θεωρείται ως θεμέλιο του Ελληνικού Πολιτισμού. Τα γιγαντιαία εγγειοβελτιωτικά έργα και οι τεράστιοι θόλοι των Μυκηναίων, μαζί με την αξεπέραστη επί αιώνες πεντηκόντορό τους, η γένεση της Επιστήμης στην Ιωνία μέσω της Τεχνολογίας, η κορύφωση της Σχολής της Αλεξανδρείας επί τέσσερις αιώνες, με τα Αυτόματα και την εφαρμοσμένη Χημεία της, το επιβεβαιώνουν.

Αυτήν την Ιστορία παρουσιάζει με συστηματική και επιστημονική δεοντολογία ο κ. Τάσιος στο περισπούδαστο αυτό σύγγραμμά του. Ξεκινά με συνοπτική παρουσίαση των σχετικών ευρημάτων της διεθνούς βιβλιογραφίας, συνεχίζει με εκτεταμένη παρουσίαση των σχετικών με το θέμα χωρίων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και ολοκληρώνει τη μελέτη του με την δική του συμβολή στη διερεύνηση ορισμένων αμφισβητουμένων θεμάτων και παραθέτει σχετικούς δικούς του μαθηματικούς υπολογισμούς.

Δίνει απαντήσεις στο πώς ήταν κατασκευασμένα τα πλοία των Ελλήνων που νίκησαν τους Πέρσες στη Σαλαμίνα. Στο γιατί δεν σκίζονταν από τα δόρατα οι μυκηναϊκές ασπίδες που ήσαν φτιαγμένες από βοϊδοτόμαρο. Στο πώς κατασκευάζονταν οι πολυώροφοι αυτοκινούμενοι πολιορκητικοί πύργοι και οι καταπέλτες, καθώς και στο τί ακριβώς ήταν το «υγρόν πυρ». Σ’ αυτά και άλλα ερωτήματα περί της Στρατιωτικής Τεχνολογίας των αρχαίων Ελλήνων απαντά το εν λόγω βιβλίο.

Μελετώντας προσεκτικά τις αρχαίες γραπτές πηγές -κείμενα και εικόνες- ο συγγραφέας Θεοδόσης Τάσιος, μηχανικός και αρχαιομαθής, περιγράφει τα αμυντικά και επιθετικά όπλα των αρχαίων Ελλήνων από τη Μυκηναϊκή έως την Ελληνιστική περίοδο: τείχη, τάφρους, αναχώματα, καταπέλτες, πολιορκητικούς πύργους, ξίφη, τόξα, δόρατα, ασπίδες και πανοπλίες. Επίσης πολεμικά πλοία, φράγματα λιμένων, γεφυρώσεις ποταμών κ.ά. Συγχρόνως όμως εξηγεί τον τρόπο κατασκευής και λειτουργίας τους, βάσει μαθηματικών υπολογισμών ή και σύγχρονων πειραμάτων.

Αυτή η διπλή προσέγγιση, λεπτομερής ανασύσταση και κριτική-επιστημονική ανάλυση των αρχαίων πηγών, και μαζί, κριτική διερεύνηση της αποδοτικότητας των σχετικών τεχνολογιών, καθιστά μοναδικό το εν λόγω βιβλίο, όχι μόνο στην ελληνική αλλά και στη διεθνή βιβλιογραφία, στο οποίο εκτός των σχετικών περιγραφών και αναλύσεων περιλαμβάνονται και 250 εικόνες, κυρίως σχεδιασμένες από τον Θ. Τάσιο.

Αναλυτικά, το βιβλίο, μετά την Εισαγωγή (σσ. 15-18), διαιρείται σε οκτώ (8) ενότητες. Ειδικότερα:

Στην Εισαγωγή του επισημαίνει τις αιτίες συγκρούσεων (και πολέμων) μεταξύ των αρχαίων πόλεων, όπως συνοριακές διαφορές, καθώς και τους πολέμους με τους εισβολείς «βαρβάρους» (π.χ. Πέρσες) ή ακόμα και τον ρόλο ορισμένων φιλοδόξων αρχηγών πόλεων, οι οποίοι από ατομικό συμφέρον παρέσυραν τους λαούς τους σε πολεμικές περιπέτειες. Επομένως οι πόλεμοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη της στρατιωτικής τεχνολογίας.

Το κύριο μέρος του βιβλίου και οι επιμέρους ενότητες έχουν ως εξής:

1η Ενότητα: ΑΜΥΝΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΞΗΡΑΣ ( σσ. 9-37). Σ’ αυτή εξετάζονται:  1) Τα Τείχη των αρχαίων πόλεων (Δόμηση, Διάταξη: οδός, προτείχισμα, τάφρος, Διατείχισμα, Ενίσχυση ή επισκευή τείχους. 2) Οι Πύργοι (Θέσεις, Κατασκευαστικά χαρακτηριστικά. 3) Αμυντικές υπόνομοι - Σήραγγες.

2η Ενότητα: ΑΜΥΝΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΕΣ ΣΤΗΝ ΞΗΡΑ (σσ. 39-52): 1) Αντιβλητικά κωλύματα, 2) Παγίδες, 3) Λιθορριψία κατά πολιορκητικών μηχανών, 4) Εμπρησμός πολιορκητικών μηχανών, 5) Γερανοί και άλλα αμυντικά μέσα, 6) Αμυντικά βλητικά όπλα (Διάταξη καταπελτών μέσα στην οχύρωση, έξω - μπροστά από το τείχος).

3η Ενότητα: ΑΜΥΝΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΕ ΠΑΡΑΛΙΑΚΕΣ ΠΟΛΕΙΣ (σσ. 53-64): 1) Περιμετρική οχύρωση πολεμικού λιμένος, 2) Φραγή του στομίου του λιμένος, 3) Άλλες αμυντικές τεχνικές για θαλάσσια πολιορκία, 4) Η άμυνα των θαλασσίων τειχών, 5) Αμυντικοί εμπρησμοί σε θαλάσσιο περιβάλλον.

4η Ενότητα: ΑΜΥΝΤΙΚΗ ΠΑΝΟΠΛΙΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ (σσ. 65-135): 1) Κράνη, 2) Θώρακες, 3) περικνημίδες, 4) Ασπίδα (Μορφή και χειρισμός της ασπίδας, κατασκευή των ασπίδων, η αντοχή των προαρχαϊκών ασπίδων, εκτίμηση της αντοχής σε τέμνουσα του οριζόντιου αρμού μεταξύ «σανίδων» κ.ά.).  

5η Ενότητα: ΑΤΟΜΙΚΑ ΟΠΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΘΕΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΜΥΝΑ (σσ. 137-178):  1) Δόρυ, 2) Ξίφος, 3) Τόξον, 4) Σφενδόνη.

6η Ενότητα: ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΕΠΙΘΕΤΙΚΑ ΟΠΛΑ (σσ. 179-209): 1) Καταπέλτες, 2) Ο γαστραφέτης του Κτησιβίου, 3) Άλλα παλαιότερα καμπτικά τοξωτά όπλα, 4) Στρεπτικοί καταπέλτες, 5) Το πρώτο φλογοβόλο της Ιστορίας.

7η Ενότητα. ΠΟΛΙΟΡΚΗΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΕΣ (σσ. 211-358): Ιστορική εισαγωγή. Α. Πολιορκητικά τεχνικά έργα και τεχνάσματα: 1. Προσπέλαση (κλίμακες, επιθετικά αναχώματα), 2. Περιτειχισμός («Αποτειχισμός από θαλάττης εις θάλατταν»), 3. Υπονόμευση τείχους, 4. Εκτροπή ποταμού, 5. Καταστροφή του υδραγωγείου. Β. Πολιορκητικές Μηχανές: 1. Χελώνες (Χωστρίδες και εφρδρικές, Ορυκτρίδες), 2. Κριοί και κριοφόροι χελώνες, 3. Κρουστικός κριός, 4. Περιστροφικόν τρύπανον, 5. Το σώμα του κρουστικού κριού, 6. Αντιστάσεις τοιχοποιΐας έναντι κριών, 7. Ποικίλα, Αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, περί κριών, 8. Σχεδίαση μιας κριοφόρου χελώνης ηγήτορος, 9. Ελεπόλεις (από τα πόλεις + αἰρέω = αρπάζω, κυριεύω), 10. Αντιπυρικά μέσα, 11. Επιβάθραι, 12. Μηχανολογική ανάλυση, 13. Κατασκευαστικά.

8η Ενότητα: ΝΑΥΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΙΚΑ ΟΠΛΑ (σσ. 359-423): 1) Αρχαία πολεμικά πλοία (Μυκηναϊκή εικόσορος και πεντηκόντορος, περ. 1400-1100 π.Χ., - Δομή του αρχαίου πλοίου - Τα πλοία της Γεωμετρικής εποχής, περ. 1000 -700 π.Χ. - Τα ιστία - Τα υλικά των πανιών - Τα υλικά των καλωδίων του πλοίου), 2) Η ειδική περίπτωση των τριήρεων, 3) Το έμβολον, 4) Παρουσίαση του βυζαντινού “Δρόμωνος”, 5) Εμπρησμοί στη θάλασσα (Πυρφόρα τοξεύματα από πλοία, Φλογο-φόρα πλοία/Πυρπολικά, Φλογο-βόλα όργανα από πλοία/Αρχαιοελληνικόν υγρόν πυρ - Βυζαντινόν υγρόν πυρ, Η εξακόντιση και το βεληνεκές, Η “έκρηξη” και ο “πύραυλος” κ.ά.

Αντί Επιλόγου (σσ. 425-428). Εδώ ο Συγγραφέας εξηγεί τη μεθοδολογία που ακολούθησε για τη συγγραφή του βιβλίου του.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (σσ. 429-434). Πρώτα παρατίθενται οι Πηγές. 1. Αρχαίοι Έλληνες και Βυζαντινοί συγγραφείς με τα σχετικά έργα τους: Α. Αρχαίοι. Αθήναιος ο Μηχανικός, Αθήναιος, Αιλιανός, Αινείας ο Τακτικός, Αισχύλος, Αριστοτέλης, Αριστοφάνης, Αππιανός, Απολλόδωρος ο εκ Δαμασκού, Απολλώνιος ο Ρόδιος, Αρριανός, Βιτρούβιος, Βίτων, Δημοσθένης, Διόδωρος Σικελιώτης, Ηρόδοτος, Ήρων ο Αλεξανδρεύς, Θεόφραστος, Θουκυδίδης, Ξενοφών, Όμηρος, Παυσανίας, Πλάτων, Πλούταρχος, Πολύαινος, Πολύβιος, Φίλων ο Βυζάντιος, Στράβων. Β. Βυζαντινοί. Άννα Κομνηνή, Ανώνυμος ο Βυζαντινός, Ευστάθιος, Θεοφάνης ο Ομολογητής, Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Λέων ο Σοφός, Προκόπιος εκ Καισαρείας, Σκυλίτζης Ιωάννης, Σουΐδα (Λεξικόν). Ακολουθούν η ξενόγλωσση και η ελληνική βιβλιογραφία.

Ευρετήριο αρχαίων και βυζαντινών πηγών (σσ. 435-439).

Γενικό Ευρετήριο (σσ. 440-447).

 

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Θ. ΤΑΣΙΟΥ.

Ο Θεοδόσης Τάσιος γεννήθηκε στην Καστοριά, το 1930, και μεγάλωσε στα Μέγαρα Αττικής, είναι όμως στην καταγωγή Καλαμπακιώτης από πατέρα και μητέρα. Είναι ομότιμος καθηγητής του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, ακαδημαϊκός και συγγραφέας. Αποφοίτησε από τη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών του ιδίου Ιδρύματος το 1953 και συνέχισε τις σπουδές του σε μεταπτυχιακό επίπεδο στο Παρίσι. Στη συνέχεια, υπηρέτησε ως υπολοχαγός στο σώμα του Μηχανικού του Ελληνικού Στρατού. Το 1958 αναγορεύθηκε διδάκτωρ και στη συνέχεια επιμελητής, έκτακτος μόνιμος καθηγητής το 1964 και τακτικός καθηγητής του Ε.Μ.Π. το 1969. Ίδρυσε το Εργαστήριο Οπλισμένου Σκυροδέματος του Ε.Μ.Π. και το διηύθυνε μέχρι την αποχώρησή του το 1997. Έχει διδάξει επίσης στα πανεπιστήμια της Βαγδάτης (1979), Τονγκζί της Σαγκάης (Tongji University, 1982), στο Διεθνές Κολέγιο Επιστημών των Κατασκευών του Παρισίου (College International des Sciences de Construction, 1979-1989), στο Πανεπιστήμιο της Νανκίνγκ (1985) και στο Πανεπιστήμιο της Παβίας (1986). Είναι επίτιμος διδάκτωρ των εξής πανεπιστημίων: Νανκίνγκ, Λιέγης, Δημοκριτείου Θράκης, Αριστοτελείου Θεσσαλονίκης, του Πανεπιστημίου της Κύπρου, της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.

Υπήρξε μελετητής πολλών δημοσίων έργων με σημαντικότερα αυτά της  γεφυροποιίας (Αλφειού, Κατοχής Αιτωλοακαρνανίας, Ευρίπου Χαλκίδας - πρώτη συρταρωτή γέφυρα παγκοσμίως, Άρτας, Σταυρούπολης Ξάνθης) και των φραγμάτων (Πηνειού Ηλείας, Άγρα Ημαθίας, Περδίκκα Εορδαίας,  Πολυφύτου Κοζάνης).

Υπήρξε σύμβουλος σε θέματα επισκευής κτιρίων στην έδρα της Επιτροπής του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στη Γενεύη (1980), σύμβουλος της UNESCO σε επιτροπές μνημείων και ιστορικών τόπων και της UNIDO σε θέματα βιομηχανικού σχεδιασμού κατασκευών για χώρες του Τρίτου Κόσμου. Υπήρξε επίσης εμπειρογνώμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε θέματα αναγνώρισης τίτλων των μηχανικών, κατάρτισης, έρευνας και σεισμικής συμπεριφοράς κτιρίων.

Έχει τιμηθεί με μετάλλιο από την Αμερικανική Εταιρεία Σκυροδέματος (American Concrete Society) και με το Μετάλλιο της Πόλεως των Παρισίων. Επίσης, έχει τιμηθεί με τον τίτλο του μέλους της Ακαδημίας Επιστημών του Τορίνο (2004) και έχει διατελέσει επίτιμος πρόεδρος της Ευρωδιεθνούς Επιτροπής Σκυροδέματος (CEB, 1988), επίτιμο μέλος της Διεθνούς Ένωσης Εργαστηρίων και Υλικών (RILEM, 1989), επίτιμο μέλος της Ιταλικής Συνομοσπονδίας Υποβρύχιας Δραστηριότητας (CIAS, 1998), επίτιμο μέλος του Επιστημονικού Τεχνικού Επιμελητηρίου Κύπρου (1999) και της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (2008).

Είναι επίτιμος Πρόεδρος της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, καθώς και Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρίας Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας.

Στις 12 Ιουνίου 2009, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος τον τίμησε σε ειδική εκδήλωση για τη συμπλήρωση 80 χρόνων από τη γέννησή του, και εξέδωσε τιμητικόν τόμο αφιερωμένο στο έργο του.

Τον Σεπτέμβριο του  2013 του απενεμήθη το International Award of Merit in Structural Engineering από την Διεθνή Ένωση Γεφυρών και Κατασκευών (IABSE), Ζυρίχη.

Έχει δημοσιεύσει 400 επιστημονικές εργασίες και έχει συγγράψει περισσότερα από δεκαπέντε βιβλία, σε θέματα κατασκευών και σκυροδέματος, τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, παιδείας, ανθρωπισμού, τεκτονισμού, περιβάλλοντος, κ.ά. Το 2012 οι επιφυλλίδες του στο «Βήμα» εκδόθηκαν σε τόμο.

Ευαισθητοποιημένος σε κοινωνικά και φιλοσοφικά θέματα, ο Θεοδόσης Τάσιος παραχωρεί αρκετά συχνά συνεντεύξεις στον Τύπο και γράφει στην εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», καθώς και σε έντυπα της Ελλάδος και του εξωτερικού. Λαμβάνει συχνά μέρος στη διοργάνωση συναντήσεων για θέματα παιδείας, ιστορίας και πολιτισμού. Υπήρξε συνδιοργανωτής της έκθεσης για την «Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία», που παρουσιάστηκε σε πόλεις της Ελλάδος και στη Γερμανία.

 ΘΕΟΔΩΡΟΣ Α. ΝΗΜΑΣ, δ.φ.