Ετυμολογία της λέξεως ΓΗ (στα ελληνικά και λατινικά)
Του Κων/νου Β. Παυλάκου,
π. Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων
Η λέξη γη προέρχεται από το ρ. γί-γνομαι, κατά συγκοπή από το γι-γεν-ο-μαι, που σχηματίστηκε με ενεστωτικό αναδιπλασιασμό (γι-). Από τη ρίζα γεν- προέρχονται ακόμη: ε-γεν-ό-μην, γέν-ος, γεν-ε-τήρ, γεν-έ-τειρα, γέν-ε-σις, γεν-ε-ά κ.ά.
Η
γη γεννά χορτάρια, φυτά, ζώα,
ανθρώπους. Ο ίδιος ο Θεός λέγει στον
Αδάμ «γῆ εἶ καί εἰς γῆν ἀπελεύσῃ»
(Γένεσις, γ΄ 19). Δηλαδή, χώμα είσαι
και στο χώμα πρέπει να επιστρέψει το σώμα σου. Η ίδια αυτή φράση της Γενέσεως
αναφέρεται αυτολεξεί και στη Νεκρώσιμο
Ακολουθία επί του τάφου. Να
σημειωθεί εδώ ακόμη ότι στη Νεκρώσιμο Ακολουθία ψάλλεται πως ο άνθρωπος είναι «ὀστέα
γεγυμνωμένα» και «σκωλήκων βρῶμα
καί δυσωδία». [Διευκρίνηση: Το βρώμα
εδώ είναι ουδετέρου γένους (το
βρώμα) από το ρ. βιβρώσκω = τρώγω, καταβροχθίζω. Επομένως σκωλήκων βρώμα = τροφή για τα σκουλήκια. Και λόγω της
γειτνιάσεως με την ακολουθούμενη λέξη δυσωδία θεωρήθηκε ότι βρώμα
σημαίνει κακοσμία, δυσάρεστη οσμή, για την οποία ορθή λέξη είναι η βρόμα (με ο). Και κλίνεται το βρώμα
– του βρώματος, όπως το σώμα
– σώματος].Και όσων, αντί να ταφούν, προτιμούν την καύση, η στάχτη των
συνήθως διασκορπίζεται ή στη θάλασσα ή σε κανέναν ποταμό ή το πολύ πολύ να
φυλάσσεται σε κάποια υδρία, δηλ. σε στοιχεία που όλα υπάρχουν επί της γης. Και
αφού ο Θεός έτσι ορίζει, δεν μπορεί και ο Αβραάμ, ως πιστός του Θεού, να
παραδεχτεί «ἐγώ εἰμί γῆ καί σποδός»
(Γένεσις ιη΄, 27), δηλ. είμαι χώμα και
στάχτη. Αλλά και στην Ακολουθία της
Λειτουργίας ψάλλομε σήμερα ότι Κύριος εμνήσθη ότι χους εσμέν (= χώμα είμαστε), από τον Ψαλμό 102, 14. Η τελευταία επιθυμία
του Νίκου Καζαντζάκη ήταν: «Θέλω να πεθάνω στην Κρήτη. Είναι η γη μου. Εκεί στο Κάστρο. Κι αν δεν προφτάσω να πεθάνω εκεί,
εκεί ήθελα να με θάψουν. Το χώμα της Κρήτης έφτιασε το αίμα μου, αυτό θέλω και να το πιει». Η επιθυμία του
εκπληρώθηκε. Ο τάφος του βρίσκεται στον προμαχώνα Μαρτινέγκο στο Ηράκλειο.
Συχνά
ακούγεται η φράση «Μάνα γη», που γεννάει, παράγει. Γεννήματα σε
πολλές περιοχές αποκαλούν και τα παραγόμενα
προϊόντα, κυρίως τα σιτηρά. Και η λ. γυνή (= γυναίκα) από το ρ.
γίγνομαι προέρχεται. Γυνή είναι αυτή που γεννά, όπως η Γη. Το όνομα γυνή
εκ του γονή μοι φαίνεται είναι, λέγει ο Πλάτων στον «Κρατύλο» του.
Παράγωγα
από τη λ. γη:
·
γη- : γη-γενής (= αυτόχθων), γή-πεδο, γή-λοφος
·
γαιο- : γαιο-κτήμονας, γαιό-σακκος, γαιο-άνθρακες>γαιάνθρακες
·
γεω- : γεωργός, γεωλόγος, γεωμέτρης,
γεωπόνος, γεωπολιτική, γεώμηλο (= πατάτα)
·
-γειος : επί-γειος, υπό-γειος, ισό-γειος,
ανώ-γειο
Σημείωση: Ο τύπος της ονομαστικής η γης
προήλθε με συμφυρμό του τύπου γης
που αποσπάστηκε από τον εμπρόθετο προσδιορισμό κατά γης.
ΜΑΝΑ ΓΗ
Φράσεις που περιέχουν τη λ. γη:
1. προσέφεραν «γῆν καί ὕδωρ»∙ δηλώνει ένδειξη υποταγής.
2. «Γη της Επαγγελίας», η Χαναάν και κάθε εύφορος και ευτυχισμένος
τόπος.
3. «άνοιξε η γη και τον κατάπιε», δηλαδή εξαφανίστηκε απρόοπτα
και με τρόπο μυστηριώδη.
4. «γης Μαδιάμ», δηλώνει
ερήμωση, βίαιη καταστροφή.
5. «δεν πατάω στη γη», λέγεται για άνθρωπο ουτοπιστή ή
υπερβολικά χαρούμενο.
6. «κινώ γη και ουρανό», δηλ. χρησιμοποιώ κάθε μέσο, κάθε τρόπο
για να επιτύχω κάτι, αρχικά δύσκολο ή ακατόρθωτο.
7. «η μαύρη γης», δηλ. ο Άδης.
8. «ν' ανοίξει η γη να με καταπιεί» (ευχή) γι' αυτόν που
βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση απέναντι σε κάποιον άλλο.
9. «σείστηκε η γη» (για συγκλονιστικό συμβάν), δημιουργήθηκε
αναστάτωση ή κατάπληξη από έντονες εκδηλώσεις του πλήθους.
10.
«στον ουρανό το γύρευα και στη γη το
βρήκα», για ανέλπιστο εύρημα ή για ανέλπιστη ευτυχία.
11.
«Όσα βρέχει ο ουρανός η γη τα καταπίνει»,
για την υποταγή στο αναπόφευκτο.
12.
«τρέμει η γης μα δεν βουλιάζει»,
δηλ. ο ισχυρός χαρακτήρας δεν καταβάλλεται από δυσκολίες.
Η γη στη Λατινική γλώσσα
Η
γη στη λατινική αποδίδεται με τη λέξη terra, η οποία προέρχεται από το
ρ. torreo – torrui – tostum – torrere = ξηραίνω. Επομένως terra =
ξηραμένη (από τον ήλιο προφανώς).
[Σημείωση: Από τη μτχ. tostus -a -um προέρχεται και το τοστ, που
σημαίνει το ψημένο, το φρυγανισμένο].
Terra - ξεραμένη γη
Κλείνομε
με το Δημοτικό τραγούδι:
α) Χαρήτε, νιοί, χαρήτε, νιές, κ' η
ημέρα ολοβραδιάζει
κι ο Χάρος τις ημέρες μας μια μια τις λογαριάζει.
Τράβα το χορό κι ας πάη,
μαύρη γης θενά μας φάη.
Δεν έχει ο Χάρος διάκριση, δεν έχει
εμπιστοσύνη,
παίρνει παιδιά από το βυζί, γερόντους δεν αφήνει.
Ας χορέψουμε γιατί
ο χορός καλά κρατεί.
Χαρήτε,
νιοί, χαρήτε, νιές, τα δροσερά σας νιάτα,
γιατί θενά 'ρθη ένας καιρός να τα πλακώση η πλάκα.
Ας χορέψουμε κι ας πάη
τούτη η γης που θα μας φάη.
Χαρήτε, νιοί, χαρήτε, νιές, του
χρόνου ποιος θα ζήση;
κι ο Χάρος έχει απόφαση, ψυχή να μην αφήση.
Άιντε δώστε της να πάρη,
δώστε της με το ποδάρι.
Τούτ' η γης που την πατούμε,
όλοι μέσα θενά μπούμε∙
τούτ' η γης, με τα χορτάρια
τρώγει νιες και παλληκάρια∙
τούτ' η γης με τα λουλούδια
τρώγει νιές και κοπελλούδια∙
τούτ' η γης θα φάη και μένα
που μ' έχει η μανούλα μ' ένα.
Τούτ' η γης που θα με φάη,
βάρτε την με το ποδάρι.
β)
Για πιάστε με να σηκωθώ, βάλτε με να καθίσω
και στρώστε μου δεντρού κλαρί ν’ αναπαυτώ λιγάκι,
φέρτε μου και τον ταμπουρά να ψιλοτραγουδήσω:
Μουστάκι μου καραμπογιά και φρύδια μου γραμμένα,
και συ τσαμπά περήφανε, πού ’σαι μακρύς στις πλάτες,
αχ! θα σας φάει η μαύρη γης, το έρημο το
χώμα!
Αλλά και γεννάει
η γη:
«Τί
δύναμη, αλήθεια, που έχει το χώμα της
γης να γεννάει και να θρέφει τόσες όμορφες γυναίκες, τόσους εξαίσιους
άντρες!» (Γράμμα του Καζαντζάκη στην Ελένη Σαμίου (γυναίκα του), 20-12-1925)
«Η
μάνα μου ήταν μια άγια γυναίκα... Είχε την υπομονή, την αντοχή και τη γλύκα της γης» (Ν. Καζαντζάκη, Από την
«Αναφορά στον Γκρέκο»)
























Ξενοδοχείο Αντωνιάδης
























Δεν υπάρχουν σχόλια
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.