Εθνικισμός: Εννοιολογικές διασαφηνίσεις και “αφελή” ερωτήματα.

 

Blog   “ΙΔΕΟπολις”    

ΗΛΙΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ

 

 

Εθνικισμός: Εννοιολογικές διασαφηνίσεις και “αφελή” ερωτήματα.

               “Το «θυμικό» – όπως το αποκαλούσαν οι αρχαίοι Έλληνες, εκείνη η φλόγα του πάθους, της δύναμης, του θάρρους και της υπερηφάνειας– αποτελεί την καρδιά κάθε μεγάλου πολιτισμού. Και χωρίς αυτό; Χωρίς αυτό, τα έθνη χάνουν τη θέληση να αγωνιστούν, τη θέληση να προσπαθήσουν, τη θέληση να επιβιώσουν” (Ρούμπιο).

 

          Ο Λ. Ρούμπιο, πιστός εκφραστής της ιδεολογίας MAGA (Make America Great Again), διακηρύσσει την ανάγκη η Δύση να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με το Έθνος και την Πατρίδα, χωρίς να αισθάνεται ενοχές για όσα τη διαφοροποιούν από τον υπόλοιπο πλανήτη.

            Στην προσπάθειά του αυτή καταφεύγει στην έννοια του ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ, την οποία θεωρεί παρεξηγημένη και της οποίας επιχειρεί να αποκαταστήσει το περιεχόμενο και τη σημασία. Η επίκληση του εθνικού αισθήματος δεν αποτελεί, ωστόσο, μια απλή ρητορική αναφορά στο ένδοξο παρελθόν, αλλά συνδέεται με μια ευρύτερη αντίληψη για τη θέση της Δύσης στον σύγχρονο κόσμο και τον τρόπο με τον οποίο αυτή οφείλει να υπερασπιστεί την ταυτότητα και τα συμφέροντά της. 

             Διακηρύσσει, λοιπόν, την ανάγκη οι Δυτικοί να ξαναβρούν το πάθος τους για την Πατρίδα και το Έθνος και να μην εκχωρούν την ευθύνη των αποφάσεών τους σε παγκόσμιες γραφειοκρατίες, στο όνομα μιας, κατά την αντίληψή του, ψευδεπίγραφης διεθνούς συνεργασίας. Με άλλα λόγια, προτάσσει το Έθνος και το εθνικό συμφέρον έναντι των υπερεθνικών θεσμών, αμφισβητώντας την αποτελεσματικότητα ενός διεθνισμού που συχνά εμφανίζεται αποκομμένος από τις πραγματικές ανάγκες των λαών.

               Ταυτόχρονα, όμως, πίσω από αυτήν την επίκληση της εθνικής αυτοσυνειδησίας διαφαίνεται και μια άλλη διάσταση: Hπρόθεση των ΗΠΑ να πρωταγωνιστήσουν στην επιβολή της κυριαρχίας τους, χρησιμοποιώντας ως βασικό εργαλείο τη δύναμή τους, χωρίς ενοχές για τις συνέπειες αυτής της επιλογής.

         Μήπως, ωστόσο, στο όνομα της αναγέννησης του πατριωτικού αισθήματος προαναγγέλλεται η επιστροφή σε έναν sui generis αμερικανικού τύπου εθνικισμό, που συνδυάζει την εθνική υπερηφάνεια με την επιδίωξη της παγκόσμιας ισχύος;
             Να, λοιπόν, που ο εθνικισμός επανέρχεται στο προσκήνιο με τον πιο επίσημο τρόπο, αυτήν τη φορά όχι ως σύνθημα περιθωριακών πολιτικών ομάδων, αλλά ως ιδεολογική θέση που διατυπώνεται από έναν κορυφαίο εκπρόσωπο της αμερικανικής πολιτικής. Η επανεμφάνισή του εγείρει εύλογες αμφισβητήσεις και ερωτήματα τόσο για την αναγκαιότητά του όσο και για τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε το περιεχόμενό του.

          Είναι αλήθεια ο εθνικισμός μία αναγκαία έκφραση της συλλογικής ταυτότητας και της εθνικής αυτοδιάθεσης ή μήπως αποτελεί, σε ορισμένες εκδοχές του, το ιδεολογικό άλλοθι για την επιβολή της ισχύος και την υποβάθμιση των δικαιωμάτων των άλλων λαών; Και πότε η αγάπη για την Πατρίδα παύει να είναι δημιουργική δύναμη και μετατρέπεται σε μέσο αποκλεισμού, υπεροψίας ή κυριαρχίας;

              Να, λοιπόν, γιατί χρειάζεται μια εννοιολογική διασάφηση του όρου «εθνικισμός», πριν τον αποδεχτούμε άκριτα ως λύση στα σύγχρονα προβλήματα του Έθνους και της Πατρίδας ή, αντίθετα, τον καταδικάσουμε συλλήβδην, χωρίς να εξετάσουμε τις ιστορικές συνθήκες και τις διαφορετικές μορφές με τις οποίες εκδηλώθηκε. Γιατί η αγάπη για την πατρίδα, η διεκδίκηση της ελευθερίας και η υπεράσπιση της εθνικής αξιοπρέπειας δεν ταυτίζονται αναγκαστικά με την περιφρόνηση των άλλων λαών ούτε με την επιδίωξη της κυριαρχίας επάνω τους.

              Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να αποδώσουμε εκ των προτέρων θετικό ή αρνητικό πρόσημο στον εθνικισμό, αλλά να διερευνήσουμε το πραγματικό περιεχόμενό του, τα όριά του και τις πολιτικές σκοπιμότητες που ενδέχεται να υπηρετεί. Μόνον έτσι θα μπορέσουμε να διακρίνουμε τον πατριωτισμό από τον εθνικισμό και τον τελευταίο από τις ακραίες, επιθετικές εκδοχές του. 

                        Η αγάπη για την πατρίδα και ο εθνικισμός

       «Παπαί, Μαρδόνιε, κοίους επ’ άνδρας ήγαγες μαχησόμενους ημέας, οί ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούνται, αλλά περί αρετής» (Ηρόδοτος 8, 26, Αλίμονο, Μαρδόνιε, με ποιους άντρες μας έφερες να πολεμήσουμε; Με αυτούς που δεν αγωνίζονται για χρήματα, αλλά για την αρετή,  Πέρσης στρατηγός Τριτανταίχμης). .

         Ο Ρούμπιο, στην ομιλία του στην Πνύκα, επιχείρησε να συνδέσει την αγάπη και το πάθος των Ελλήνων για την πατρίδα τους με τον εθνικισμό, αναδεικνύοντας τη διαχρονική δύναμη του εθνικού αισθήματος. Η αναφορά του στους Σαλαμινομάχους,  στη θυσία των 300 Σπαρτιατών και του Λεωνίδα  στην υπεράσπιση της ελευθερίας παραπέμπει σε μια Ελλάδα που αντλούσε από την πατρίδα της όχι μόνο την ταυτότητά της, αλλά και τη δύναμη της αυτοθυσίας. Ωστόσο, η αγάπη για την πατρίδα δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τον εθνικισμό.

              Πριν, λοιπόν, αποδεχθούμε ή απορρίψουμε τον εθνικισμό ως έννοια, όπως προείπαμε, οφείλουμε να διερευνήσουμε το νοηματικό του φορτίο όπως αυτό εκφράστηκε ιστορικά. Οι λέξεις δεν είναι ουδέτερες. Συχνά κρύβουν διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες και πολιτικές σκοπιμότητες.

          Κατά συνέπεια η εννοιολογική αποσαφήνιση του εθνικισμού δεν αποτελεί σχολαστική άσκηση, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για να κατανοήσουμε πότε η αγάπη για την πατρίδα υπηρετεί την ελευθερία και πότε μετατρέπεται σε εργαλείο αποκλεισμού και κυριαρχίας.

                 Αφετηριακά ερωτήματα για τον εθνικισμό

            Τι είναι, τελικά, ο εθνικισμός; Αποτελεί πάντοτε μια αρνητική ιδεολογία ή μπορεί, υπό συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, να λειτουργήσει ως δύναμη απελευθέρωσης; Ποια είναι τα όρια που τον διαχωρίζουν από τον πατριωτισμό και πότε διολισθαίνει στον σωβινισμό; Μπορεί ένας λαός να διεκδικεί την ελευθερία του χωρίς να χαρακτηρίζεται εθνικιστικός, ενώ ένας άλλος να επικαλείται το εθνικό συμφέρον για να επιβάλει την κυριαρχία του; Πώς νοηματοδοτείται ο εθνικισμός από την εποχή των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων έως τη σημερινή εποχή των γεωπολιτικών ανταγωνισμών;

            Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα μας επιτρέψουν να αναζητήσουμε το ιστορικό, πολιτικό και ιδεολογικό περιεχόμενο του εθνικισμού στη διαχρονία του.

                   1. Φασισμός – Ναζισμός και Εθνικισμός

          Ο εθνικισμός δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τον φασισμό και τον ναζισμό, παρότι ιστορικά υπήρξε βασικό ιδεολογικό τους στοιχείο. Ο φασισμός εξύψωσε το έθνος και το κράτος, υποτάσσοντας το άτομο στην εξουσία και απορρίπτοντας τον πολιτικό πλουραλισμό. Ο ναζισμός προχώρησε ακόμη περισσότερο, συνδέοντας τον ακραίο εθνικισμό με τη φυλετική ιεραρχία, τον αντισημιτισμό και την ιδέα της φυλετικής καθαρότητας. Επομένως, το κρίσιμο όριο βρίσκεται στη μετατροπή της αγάπης για την πατρίδα σε ιδεολογία υπεροχής, αυταρχισμού και επιθετικότητας απέναντι σε άλλους λαούς.

                    2. Μεταναστευτικό και Εθνικισμός

          Το μεταναστευτικό ζήτημα αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα αίτια-πεδία ανάπτυξης εθνικιστικών αντιλήψεων. Η μαζική μετανάστευση, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με ανεπαρκείς πολιτικές ένταξης, οικονομική ανασφάλεια και αίσθημα απώλειας του κοινωνικού ελέγχου, ενισχύει τον φόβο για την αλλοίωση της εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας. Τα εθνικιστικά κόμματα αξιοποιούν συχνά αυτούς τους προβληματισμούς, προβάλλοντας την προστασία των συνόρων και της εθνικής συνοχής. Ωστόσο, η υπεράσπιση της εθνικής ταυτότητας δεν προϋποθέτει την εχθρότητα προς τους μετανάστες.

           Το ζητούμενο είναι η ισορροπία ανάμεσα στην οργανωμένη μεταναστευτική πολιτική, την κοινωνική συνοχή και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

           3. Αρχή των Εθνοτήτων (18ος αιώνας) και Εθνικισμός

        Η “Αρχή των Εθνοτήτων”συνδέεται με την ανάδυση της νεότερης εθνικής συνείδησης και την αντίληψη ότι κάθε έθνος δικαιούται να διαμορφώνει την πολιτική του μοίρα. Οι πνευματικές διεργασίες του Διαφωτισμού, η Αμερικανική και κυρίως η Γαλλική Επανάσταση του 1789 συνέβαλαν καθοριστικά στη διάδοση ιδεών περί λαϊκής κυριαρχίας και εθνικής αυτοδιάθεσης. Κατά τον 19ο αιώνα, η αρχή αυτή ενίσχυσε κινήματα εθνικής απελευθέρωσης και ενοποίησης, μεταξύ των οποίων και την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Ωστόσο, η διεκδίκηση εθνικής ανεξαρτησίας μπορούσε να μετατραπεί σε επεκτατικό εθνικισμό, όταν η εθνική ταυτότητα χρησιμοποιούνταν για την υποταγή άλλων λαών.

      ‘Ισως η Ιερά Συμμαχία και ο Μέτερνιχ να είχαν αποκαλέσει τους εξεγερμένους Έλληνες ως «Εθνικιστές»!!!

                          4. Ρατσισμός και Εθνικισμός

      Ρατσισμός και εθνικισμός είναι διαφορετικές έννοιες, οι οποίες, ωστόσο, μπορούν ιστορικά να συναντηθούν και να αλληλοτροφοδοτηθούν.

        Ο ρατσισμός στηρίζεται στην αυθαίρετη κατάταξη των ανθρώπων σε φυλετικές ή εθνοτικές κατηγορίες και στην απόδοση άνισης αξίας, δικαιωμάτων ή δυνατοτήτων σε αυτές.

        Ο εθνικισμός, αντίθετα, επικεντρώνεται στην ιδιαίτερη ταυτότητα και στα συμφέροντα του έθνους. Όταν όμως αντιλαμβάνεται το έθνος ως ανώτερο από τα άλλα και θεωρεί τους ξένους απειλή λόγω καταγωγής, θρησκείας ή πολιτισμού, μπορεί να προσλάβει ρατσιστικά χαρακτηριστικά.

          Συνεπώς, η αγάπη για την πατρίδα δεν συνεπάγεται φυλετικές διακρίσεις. H άρνηση της ισοτιμίας των ανθρώπων αποτελεί το κρίσιμο σημείο εκτροπής.

                          5. Εθνικισμός και Σωβινισμός  

     Ο όρος σωβινισμός προέρχεται από το γαλλικό chauvinisme και συνδέεται με τον Νικολά Σωβέν (Nicolas Chauvin), έναν Γάλλο στρατιώτη της εποχής του Ναπολέοντα Βοναπάρτη.

          Σύμφωνα με τη διαδεδομένη ιστορία, ο Σωβέν ήταν φανατικός θαυμαστής του Ναπολέοντα και εκδήλωνε υπερβολική, άκριτη αφοσίωση στον αυτοκράτορα και στη Γαλλία, ακόμη και όταν οι περιστάσεις δεν τη δικαιολογούσαν.

         Η μορφή του έγινε γνωστή μέσα από θεατρικά έργα του 19ου αιώνα και το όνομά του κατέληξε να χαρακτηρίζει τον τυφλό και υπερβολικό πατριωτισμό, ο οποίος εξελίσσεται σε περιφρόνηση ή εχθρότητα προς τα άλλα έθνη.

          Ο εθνικισμός είναι η ιδεολογία που προτάσσει το έθνος, την εθνική ταυτότητα και το δικαίωμα ενός λαού στην αυτοδιάθεση και την ανεξαρτησία. Δεν είναι κατ’ ανάγκην επιθετικός ή αρνητικός, καθώς μπορεί να συνδεθεί με απελευθερωτικούς αγώνες, όπως η Ελληνική Επανάσταση του 1821.

          Αντίθετα, ο σωβινισμός αποτελεί ακραία, φανατική μορφή εθνικισμού, που θεωρεί το δικό του έθνος ανώτερο από τα άλλα, περιφρονεί τους ξένους και συχνά δικαιολογεί την επιθετικότητα και την κυριαρχία εις βάρος τους.

             6.Εθνοτικές ομάδες, αυτονομία και εθνικισμός.

        Εάν κάθε εθνοτική ομάδα ενός κράτους-έθνους διεκδικήσει αυτονομία ή ανεξαρτησία, σημαίνει αυτό αυτομάτως ότι εκδηλώνει εθνικισμό; Όχι κατ’ ανάγκην. Μια τέτοια διεκδίκηση μπορεί να εκφράζει την ανάγκη διατήρησης της γλώσσας, του πολιτισμού και της συλλογικής ταυτότητας ή την απαίτηση πολιτικής αυτοδιάθεσης, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ιστορικό καταπίεσης. Δεν είναι, όμως, κάθε αυτονομιστικό κίνημα ίδιο ούτε κάθε διεκδίκηση δικαιώνεται ανεξαρτήτως μέσων. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν επιδιώκεται ισοτιμία και ελευθερία ή αν προβάλλονται αξιώσεις εθνικής υπεροχής και αποκλεισμού άλλων.

             Τα έξι παραπάνω θέματα-ερωτήματα δεν φιλοδοξούν να εξαντλήσουν το θέμα, αλλά να προβληματίσουν και να αποτρέψουν εύκολες γενικεύσεις.

         Ο Εθνικισμός δεν είναι μια έννοια με σταθερό και μονοσήμαντο περιεχόμενο, ανεξάρτητο από τις ιστορικές συνθήκες και τις πολιτικές σκοπιμότητες. Από όχημα εθνικής χειραφέτησης μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο αποκλεισμού και κυριαρχίας. Γι’ αυτό, πριν από κάθε καταδίκη ή εξύμνησή του, χρειάζεται να εξετάζουμε ποιος τον επικαλείται, για ποιον σκοπό και εις βάρος ποιου.