Παναγία: Θεοτόκος και Μητέρα

Θεοτόκος. Το πρόσωπο που είναι αδύνατον να ιδωθεί χωρίς το πρόσωπο του Υιού της. Πέρα από την σχέση των δύο προσώπων, υφίσταται ένας άρρηκτος δεσμός μεταξύ τους που έχει κοινή αναφορά στην ανθρωπότητα. Αυτό να μην το αγνοούμε.

Η Θεοτόκος υπηρέτησε ένα μυστήριο. Το μυστήριο του Θεού. Ο Θεός αποκαλύφθηκε στην ανθρωπότητα διά της Θεοτόκου. Μία γυναίκα έφερε στην μήτρα της τον Υιό του Θεού, όσο κι αν αυτό δείχνει ασυμβίβαστο με τους νόμους της φύσεως. Εξάλλου, τι ψάλλουμε στην Εκκλησία κατά την Θεομητορική εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου; ‘’Νενίκηνται τῆς φύσεως οἱ ὅροι, ἐν σοί Παρθένε ἄχραντε’’. Οι νόμοι υπόκεινται στην βούληση του Θεού. Ο Θεός επιλέγει να γεννηθεί από μία γυναίκα, με άλλα λόγια πρόκειται για μία πρωτοβουλία του Θεού και όχι του ανθρώπου. Και γι’ αυτόν τον λόγο καθίσταται δυνατό ένα τέτοιο μυστήριο.

Το όνομα Θεοτόκος κατά τους πρώτους αιώνες πολεμήθηκε. Στην πραγματικότητα πολεμήθηκε η θεομητρότητα. Τον 4^ο αιώνα ο Νεστόριος αδυνατούσε να πιστέψει πως μπορεί να γεννηθεί ο Θεός από μία γυναίκα. Γι’ αυτόν τον λόγο προσέδιδε στην Παναγία κάθε όνομα που δεν είχε την λέξη θεός, σε αντίθεση με τον άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας, ο οποίος την ίδια εποχή καθιέρωσε τον όρο  Θεοτόκος για να διαφυλάξει την αλήθεια των πραγμάτων περί του προσώπου της Παναγίας. Την χαρακτήριζε ανθρωποτόκο, Κυριοτόκο, Χριστοτόκο, όχι όμως Θεοτόκο. Αυτή η πίστη του Νεστορίου έχει καταβολές πλατωνικές, καθότι για το πλατωνικό Συμπόσιο και την εν γένει πλατωνική φιλοσοφία και αντίληψη ‘’θεός δέ ἀνθρώπῳ οὐ μείγνυται’’.

Είναι αλήθεια, λοιπόν, πως τα δύο πρόσωπο συνδέονται. Το πρόσωπο του Χριστού και το πρόσωπο της Θεοτόκου. Η σύνδεση όμως είναι κάτι παραπάνω από ιστορική. Εδώ, δεν έχουμε να κάνουμε απλά και μόνο με έναν ιστορικό Ιησού. Έχουμε να κάνουμε με μία σχέση μεταξύ της Θεοτόκου και του Υιού και Λόγου του Θεού. Η Θεοτόκος φέρει στην μήτρα της τον Χριστό. Ποιος είναι όμως ο Χριστός; Ο εναναθρωπήσας Λόγος. Δεν φέρει μέσα της έναν άνθρωπο ή έναν Θεό. Στο πρόσωπο του Χριστού ενώνονται δύο φύσεις· η θεϊκή και η ανθρώπινη. Αυτό δεν κάνει τον Χριστό λιγότερο άνθρωπο και περισσότερο Θεό ή περισσότερο άνθρωπο και λιγότερο Θεό. Αυτό το πρόσωπο φέρει μέσα της η Θεοτόκος. Κι αυτό δεν την αφήνει μόνο να είναι η Παναγία, αλλά το πρόσωπο εκείνο που με το αειπάρθενο και την θεομητρότητά της κατέστη το πρόσωπο που εργάστηκε για την σωτηρία του γένους των ανθρώπων. Ο Λυτρωτής και Σωτήρας του κόσμου γεννήθηκε στην μήτρα μιας γυναίκας, μιας ανθρώπου. Ανεπανάληπτο και ακατανόητο μυστήριο κι αυτό του Θεού.

Είναι καθοριστικά όλα αυτά για την σωτηρία του ανθρώπου. Δεν είναι ένα παιχνίδι λέξεων. Είναι σημαντικό η Παναγία να είναι η Θεοτόκος, επειδή ακριβώς γέννησε τον Θεό. Αν η Παναγία γεννούσε έναν άνθρωπο, αν ο Χριστός, δηλαδή, δεν είναι Θεός, τότε η σωτηρία του ανθρώπου καθίσταται αδύνατη. Να, λοιπόν, γιατί είναι σημαντικό να προφυλάξουμε την αλήθεια των πραγμάτων. Αυτό έπραξαν οι Πατέρες της Εκκλησίας με πίστη στην ζωή της Εκκλησίας, η οποία κατέστη δόγμα, αφού όμως βεβαιώθηκε εμπειρικά. Με άλλα λόγια, οι χριστιανοί πρώτα βίωναν μέσα στην ζωή της Εκκλησίας το γεγονός ότι η Παναγία είναι η Μητέρα του Θεού και κατόπιν ήρθαν οι Πατέρες της Εκκλησίας και δογμάτισαν περί του προσώπου της Θεοτόκου, αφού αυτό επέβαλε η θεολογική αρχή της ανάγκης (λόγω εμφάνισης των αιρέσεων).

Υπάρχει και μία άλλη ανάγνωση σε όλα αυτά. Η Θεοτόκος είναι Μητέρα όλων και φυσικά καθίσταται το πρότυπο της γυναίκας, το πρότυπο της μητέρας. Αν η σύγχρονη γυναίκα απέβαλε τα απωθημένα των φεμινιστικών διαθέσεων της, αν αναγνώριζε την πραγματική της θέση μέσα στην κοινωνία, στην οικογένεια, θέση ισότιμη με εκείνη του άνδρα, αν πίστευε πως σκοπός του γάμου είναι η σωφροσύνη και όχι η τεκνοποιία, αν έβλεπε τον σύζυγο της ως συνοδοιπόρο και όχι ως ένα βόλεμα το οποίο επιτάσσουν τα κοινωνικά δεδομένα και κατεστημένα της εποχής όπως έχουν διαμορφωθεί, αν ζούσε στα όμορφα και αγνά της ‘’θέλω’’ και δεν ζούσε μέσα στην οικογένεια με τα ‘’πρέπει’’ που θέτει η κοινωνία, αν ζούσε με σεμνότητα και τιμούσε την σχέση με τον άνδρας της και τα παιδιά της,  αν χαρακτηριζόταν από σεμνότητα στο βλέμμα, στην κίνηση, στην σκέψη, αν έβαζε την ταπεινότητα στην ζωή της, τότε η Θεοτόκος σίγουρα θα υπήρχε το άριστο πρότυπο αυτής. Όλα ξεκινούν από την οικογένεια. Όλα τα άλλα συνδιαμορφώνουν. Και όλα ξεκινούν από τους γονείς. Και ίσως τα πάντα να ξεκινούν από την μητέρα. Αν η σύγχρονη γυναίκα και μητέρα εμπνευστεί από τα χαρίσματα της Θεοτόκου, τότε θα μπορούμε να ελπίζουμε πως δεν θέλει πολλή δουλειά για να γυρίσει ο ήλιος.

 

Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)

Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων