Η εξόριστη ΔΟΤΙΚΗ πτώση αντιστέκεται!

Του Κων/νου Β. Παυλάκου,
π. Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων

 

 

Α) Γιατί ονομάστηκαν ΠΤΩΣΕΙΣ

 

       Για να εξηγήσουμε τον όρο πτώση (από το ρ. πίπτω) δίνουμε ένα εποπτικό διάγραμμα της εξής μορφής:

 

 

 

      

 

       Έτσι κατανοούμε ότι «πίπτει» η σημασία και η λειτουργική παρουσία του ονόματος κατά την κλίση του, δηλαδή μεταβάλλεται, αλλοιώνεται, αλλάζει μορφή. Για να εννοήσουμε επιπλέον τη σημασία του όρου «πτώση», πρέπει να συσχετίσομε αυτόν προς τους όρους «όρθιες» και «πλάγιες πτώσεις». Η Ονομαστική κατά κάποιον τρόπο αποτελεί την αφετηρία, ένα είδος ανωτάτου σημείου, κάτω από το οποίο οι άλλοι τύποι αποκτούν διάφορες βαθμίδες κλίμακας - πτώσεις. Υπό την έννοια βεβαίως αυτή η Ονομαστική δεν θα έπρεπε να ονομασθεί πτώση, ωστόσο ονομάζεται έτσι συμβατικά. [Ιωάννου Σταματάκου: Ιστορική Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Αθήναι, 1949, 502]. Και η Κλητική δεν είναι κυρίως πτώση, αλλ’ ως τύπος προσφωνήσεως εκπροσωπεί μάλλον ιδιαίτερη πρόταση, ταυτίζεται δε προς την Ονομαστική πάντοτε στον πληθυντικό αριθμό, ενίοτε δε και στον ενικό (σελ. 104).

       Μετά την μεταπολίτευση του 1974, με γλωσσικά νομοθετήματα, προέβησαν στην «κατάργηση» της απλής καθαρεύουσας και «εξοβέλισαν» και την Δοτική πτώση. Όπως όμως γράφει ο Καβάφης:

 

«Γιατί τα σπάσαμε τ' αγάλματά των,

γιατί τους διώξαμεν απ' τους ναούς των,

διόλου δεν πέθαναν γι' αυτό οι θεοί» [Ιωνικόν],

 

 το ίδιο ισχύει και για την Δοτική πτώση: Παρά τον (νομοθετικό) εξοβελισμό της (εξορία της), αυτή διόλου δεν πέθανε και δηλώνει παρούσα στη ζωή μας.

 

Β) Η ΔΟΤΙΚΗ ΣΤΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ - ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

 

       Η Εκκλησία που εκράτησε ως γλώσσα επικοινωνίας της την απλή καθαρεύουσα και διετήρησε και το πολυτονικό σύστημα (και ορθώς έπραξε), κρατάει ζωντανή τη δοτική, μέσα από τα εκκλησιαστικά - λειτουργικά της κείμενα, τα οποία κατανοεί και η αγράμματη ή ολιγογράμματη γριούλα, καθώς τα ακούει τόσο συχνά στις διάφορες τελετουργίες. Πάμπολλα τα παραδείγματα:

 

1).«Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», 2). «... Πιστεύω... και εις Κύριον Ιησούν Χριστόν... ομοούσιον  τῳ  Πατρί...», 3). «Τῃ Υπερμάχῳ Στρατηγῷ τα νικητήρια», 4) «νίκας τοις βασιλεύσι δωρούμενος», 5). «και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος», 6). «Η ζωή εν τάφῳ κατετέθης, Χριστέ», 7). «Άξιόν εστι μεγαλύνειν σε τον ζωοδότην, τον εν τῷ σταυρῷ τας χείρας εκτείναντα», 8). «Αι γενεαί πάσαι ύμνον τη ταφῄ σου προσφέρουσι, Χριστέ μου», 9). «Έρραναν τον τάφον αι μυροφόροι μύρᾳ λίαν πρωί ελθούσαι», 10). Ησαΐα χόρευε· η Παρθένος έσχεν εν γαστρί, και έτεκεν υιόν το Εμμανουήλ», 11). «Ειρήνη υμίν», 12). «Ειρήνη πάσι», 13). «φωνή βοώντος εν τη ερήμῳ» κτλ.

 

Γ) Η ΔΟΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΜΑΣ ΛΑΛΙΑ

 

       Η καθημερινή μας λαλιά είναι γεμάτη από φράσεις που περιέχουν μέσα τους την δοτική πτώση. Άφθονα τα παραδείγματα:

 

1) «Δόξα τῷ Θεῷ», 2) «συν Θεῷ», 3) «συν τῳ χρόνῳ», 4) «συν τοις άλλοις», 5) «εν μιᾷ νυκτί», 6) «ιδίοις όμμασι», 7) «αβρόχοις ποσί», 8) «εν ῥιπῇ οφθαλμού» (δηλ. ακαριαία, σε μια στιγμή), 9) «δικηγόρος παρ’ Αρείῳ Πάγῳ», 10) βάσει του νόμου, 11) «δυνάμει της διατάξεως τάδε», 12) «επέτυχε τον διορισμό του μέσῳ του Α προσώπου», 13) «κατέφθασαν συν γυναιξί και τέκνοις», 14) «τον χτύπησε στο "Δόξα Πατρί"» (δηλ. κατακούτελα, στο μέτωπο), 15) «εγκλημάτισε εν βρασμῷ ψυχής», 16) «υπογράφω εν λευκᾠ», 17) η ισχύς εν τη ενώσει, 18) «Μικροί μεγάλοι εν δράσει» (ομώνυμη ελληνική ταινία), 19) «Η κηδεία της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ έγινε δημοσίᾳ δαπάνῃ», 20) «ἀλμα επί κοντᾠ» (ο κοντός = το κοντάρι), 21) «θα αναφερθώ εν συντομίᾳ», 22) τρικυμία εν κρανίῳ, 23) «ταύρος εν υαλοπωλείῳ, 24) «εν αγνοίᾳ», 25) «θα ομιλήσω εν ευθέτῳ χρόνῳ», 26) «πρέπει να πετύχουμε τον στόχο μας πάσῃ θυσίᾳ». [Και όμως αυτό το «πάσῃ θυσίᾳ» εκβαρβαρίστηκε από πρωθυπουργικά χείλη προφερόμενο... «πάσα θεού!» Είναι τα ίδια πρωθυπουργικά χείλη που είπαν και εκείνο το αμίμητο «μηδέν εις το... πηλήκιο!», αντί του ορθού «μηδέν εις το πηλίκον», που λέγεται για υπόθεση ή συζήτηση από την οποία δεν προκύπτει συμπέρασμα κ.λπ. (πηλίκον = το αποτέλεσμα της διαιρέσεως δύο αριθμών, ενώ πηλήκιο = στρατιωτικό κάλυμμα της κεφαλής). Και άλλα πρωθυπουργικά χείλη που προσφωνώντας τους επικεφαλής των μονών του Αγίου Όρους τους αποκάλεσαν «Άγιοι καθοδηγούμενοι»!, αντί του ορθού «Άγιοι καθηγούμενοι»].

       Και πόσο ωραία και ορθά ακούγεται από τα χείλη μιας αγράμματης γριούλας που προσερχόμενη για εξομολόγηση στον πνευματικό της είπε: «Πάτερ, θα σας πω την πάσαν αλήθειαν».

Έλεγε ο Αλμπέρ Καμύ, 1913-1960, Νόμπελ 1957: «Μιλώντας γι’ αυτά που αγνοείς, στο τέλος τα μαθαίνεις». Οι πρωθυπουργοί χρειάζονται πού και πού και κάποιο γλωσσικό φροντιστήριο. Δεν είναι ντροπή. —